Tràn khí màng phổi
Bệnh hô hấpDr Bassem Dawood

Dịch vụ liên quan tại Sleep and Lung Care: Buổi khám với bác sĩ chuyên khoa hô hấp

Xẹp phổi (tràn khí màng phổi): triệu chứng và điều trị

Xẹp phổi, tên y khoa là tràn khí màng phổi, xảy ra khi không khí rò rỉ vào khoang hẹp giữa phổi và thành ngực. Lượng khí bị kẹt lại đè lên phổi khiến phổi không nở ra được bình thường, gây đau ngực đột ngột một bên và khó thở. Tràn khí màng phổi lượng ít thường tự lành trong vài tuần, lượng nhiều thường phải dẫn lưu khí tại bệnh viện, còn tràn khí màng phổi áp lực (áp lực tăng nhanh) là một cấp cứu y khoa.

Những điểm chính

  • Bệnh có thể xảy ra bất ngờ ở người khỏe mạnh, thường gặp nhất ở nam giới trẻ, cao gầy và người hút thuốc, hoặc là biến chứng của bệnh phổi hay chấn thương ngực.
  • Triệu chứng chính là đau nhói đột ngột một bên ngực và khó thở. Hãy gọi Ba Số Không (000) nếu người bệnh thở rất khó khăn, môi tím tái hoặc ngất xỉu.
  • Chụp X-quang ngực giúp xác định chẩn đoán. Điều trị có thể từ theo dõi sát, chọc hút khí bằng kim, đặt ống dẫn lưu ngực cho đến phẫu thuật nội soi.
  • Khoảng một phần ba số người sẽ bị tái phát, vì vậy việc bỏ thuốc lá, tuân thủ quy định về đi máy bay và lặn, cũng như tái khám với bác sĩ chuyên khoa đều rất quan trọng.

Tràn khí màng phổi (xẹp phổi) là gì?

Mỗi lá phổi được bao bọc bởi hai lớp mô mỏng, trơn láng gọi là màng phổi; giữa hai lớp này không có không khí, nhờ vậy phổi trượt êm trên thành ngực khi bạn thở. Tràn khí màng phổi xảy ra khi không khí lọt vào khoang màng phổi này, qua chỗ rò trên bề mặt phổi hoặc qua vết thương ở thành ngực, khiến phổi bên đó xẹp một phần hoặc, ít gặp hơn, xẹp hoàn toàn.

“Xẹp phổi” đôi khi cũng được dùng để chỉ tình trạng xẹp phổi do tắc nghẽn đường thở (atelectasis), ví dụ do đàm nhớt sau phẫu thuật, khiến một phần phổi bị xẹp lại. Đó là một vấn đề khác; bài viết này nói về tràn khí màng phổi.

Nguyên nhân gây xẹp phổi là gì và ai dễ mắc?

Tràn khí màng phổi tự phát nguyên phát xảy ra bất ngờ ở người không có bệnh phổi từ trước, thường gặp nhất ở độ tuổi cuối vị thành niên đến giữa 30, ở nam nhiều hơn nữ và ở người cao gầy. Nguyên nhân thường gặp là một bóng khí nhỏ trên bề mặt phổi (gọi là bóng khí màng phổi, hay bleb) bị vỡ. Hút thuốc là yếu tố nguy cơ lớn nhất có thể tránh được: người hút thuốc có nguy cơ bị tràn khí màng phổi cao gấp nhiều lần người không hút, và hút càng nhiều thì nguy cơ càng cao. Một số báo cáo ca bệnh cũng ghi nhận mối liên quan giữa thuốc lá điện tử (vape) và tràn khí màng phổi, dù bằng chứng vẫn còn đang được thu thập.

Tràn khí màng phổi tự phát thứ phát là biến chứng của một bệnh phổi sẵn có, thường gặp nhất là bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD, bao gồm khí phế thũng). Hen suyễn nặng, xơ nang, viêm phổi, lao, sẹo phổi (xơ phổi), ung thư phổi và một số bệnh mô liên kết di truyền như hội chứng Marfan cũng làm tăng nguy cơ.

Tràn khí màng phổi do chấn thương xảy ra sau chấn thương ngực như tai nạn xe, gãy xương sườn, vết đâm hoặc va chạm mạnh trong thể thao đối kháng, hoặc sau một thủ thuật y khoa như sinh thiết phổi.

Triệu chứng của tràn khí màng phổi là gì?

Triệu chứng thường xuất hiện đột ngột, hay gặp khi đang nghỉ ngơi. Các triệu chứng thường gặp nhất là:

  • đau nhói như dao đâm ở một bên ngực, thường nặng hơn khi hít vào
  • khó thở, có thể nhẹ hoặc nặng
  • ho khan
  • tim đập nhanh

Mức độ khó chịu không phản ánh chính xác lượng khí tràn: một người trẻ khỏe mạnh có thể bị rò khí lượng lớn mà chỉ có triệu chứng nhẹ, trong khi người bị COPD có thể khó thở nặng dù lượng khí ít.

Khi nào nên gọi Ba Số Không (000) hoặc đi khám bác sĩ?

Tràn khí màng phổi áp lực xảy ra khi không khí liên tục đi vào khoang màng phổi nhưng không thoát ra được. Áp lực tăng dần, ép xẹp phổi, đẩy tim sang bên đối diện và cản trở máu trở về tim. Nếu không được điều trị khẩn cấp, tình trạng này có thể gây tử vong.

Hãy gọi Ba Số Không (000) để gọi xe cấp cứu nếu bạn hoặc người bên cạnh có:

  • đau ngực dữ dội đột ngột kèm khó thở
  • tình trạng thở xấu đi nhanh chóng
  • môi, đầu ngón tay hoặc mặt tím tái hay xám xịt
  • lú lẫn, lơ mơ, ngất xỉu, hoặc mạch nhanh kèm da lạnh và vã mồ hôi
  • đau ngực hoặc khó thở sau chấn thương ngực

Với các triệu chứng nhẹ hơn, chẳng hạn đau ngực một bên mới xuất hiện kèm khó thở nhẹ ở người vốn khỏe mạnh, hãy đi khám bác sĩ trong ngày hoặc đến khoa cấp cứu: chỉ có chụp X-quang ngực mới phân biệt được tràn khí màng phổi với bệnh tim, cục máu đông trong phổi (thuyên tắc phổi) hay căng cơ. Đừng tự lái xe đến đó.

Tràn khí màng phổi được chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ sẽ hỏi về cơn đau, chấn thương ngực nếu có, việc hút thuốc hoặc dùng thuốc lá điện tử và các bệnh phổi, rồi nghe phổi của bạn; tiếng thở ở bên bị ảnh hưởng thường yếu hơn.

Xét nghiệm chính là chụp X-quang ngực, cho thấy bờ của phổi bị xẹp và giúp bác sĩ ước lượng mức độ tràn khí. Có thể cần chụp CT nếu hình ảnh X-quang không rõ, nếu tràn khí tái đi tái lại, hoặc để tìm bóng khí và bệnh phổi tiềm ẩn trước khi phẫu thuật. Nếu nghi ngờ tràn khí màng phổi áp lực, việc điều trị được bắt đầu ngay lập tức, trước cả khi chụp chiếu.

Tràn khí màng phổi được điều trị như thế nào?

Việc điều trị tùy thuộc vào lượng khí tràn, mức độ ảnh hưởng đến hô hấp và việc bạn có mắc bệnh phổi khác hay không. Các hướng dẫn hiện nay ưu tiên phương pháp ít xâm lấn nhất mà vẫn an toàn cho bạn.

Theo dõi và chờ đợi (điều trị bảo tồn). Nếu bạn bị tràn khí màng phổi tự phát nguyên phát với triệu chứng nhẹ, có thể bạn không cần bất kỳ thủ thuật nào, ngay cả khi lượng khí khá nhiều. Một thử nghiệm lớn thực hiện chủ yếu tại các bệnh viện ở Úc và New Zealand cho thấy những người được điều trị theo cách này lành tốt sau tám tuần không kém những người được đặt ống dẫn lưu, mà ít biến chứng hơn. Bạn sẽ được chụp X-quang kiểm tra nhiều lần và được dặn rõ khi nào cần quay lại.

Chọc hút bằng kim. Sau khi gây tê tại chỗ, một ống nhỏ được đưa qua khe giữa các xương sườn và không khí được hút ra bằng bơm tiêm. Đây thường là bước đầu tiên với tràn khí nguyên phát lượng nhiều có triệu chứng, và nhiều người được về nhà sau vài giờ khi X-quang kiểm tra ổn.

Ống dẫn lưu ngực. Nếu chọc hút không hiệu quả, hoặc tràn khí là thứ phát hay do chấn thương, một ống mềm nhỏ được đặt giữa các xương sườn và nối với van một chiều hoặc bình dẫn lưu kín để khí thoát ra mà không lọt ngược vào. Ống thường được lưu vài ngày cho đến khi phổi nở lại và chỗ rò đã kín. Một số bệnh nhân phù hợp có thể về nhà với một van nhỏ cầm tay và tái khám mỗi một hai ngày.

Phẫu thuật. Phẫu thuật nội soi (phẫu thuật nội soi lồng ngực có hỗ trợ video, VATS) được thực hiện dưới gây mê toàn thân qua hai hoặc ba vết rạch nhỏ. Bác sĩ phẫu thuật cắt bỏ các bóng khí và làm cho phổi dính vào thành ngực (gây dính màng phổi) để phổi không thể xẹp lại. Phẫu thuật thường được khuyên khi bị tràn khí lần thứ hai cùng bên, lần đầu ở bên đối diện, rò khí không tự kín, hoặc ngay lần đầu ở người làm nghề nguy cơ cao như phi công hay thợ lặn. Nếu không thể phẫu thuật, có thể bơm bột talc qua ống dẫn lưu để đạt hiệu quả tương tự (gây dính màng phổi bằng hóa chất). Dịch vụ phẫu thuật lồng ngực của Sleep and Lung Care đánh giá bệnh nhân cho phẫu thuật nội soi.

Xẹp phổi mất bao lâu để lành?

Cơ thể hấp thu lượng khí bị kẹt một cách chậm rãi, khoảng 1 đến 2 phần trăm mỗi ngày. Tràn khí lượng ít để tự lành thường hết trong một đến hai tuần, còn xẹp phổi hoàn toàn có thể mất đến khoảng sáu tuần. Hầu hết mọi người trở lại công việc văn phòng trong vòng một hai tuần; việc nâng vật nặng, tập luyện gắng sức và thể thao đối kháng thường phải chờ đến khi X-quang tái khám cho thấy phổi đã nở hoàn toàn. Có hai quy định đi lại quan trọng:

  • Đi máy bay: không đi máy bay cho đến ít nhất bảy ngày sau khi X-quang ngực xác nhận tràn khí đã hết hoàn toàn, vì bất kỳ túi khí còn sót lại nào cũng sẽ giãn nở ở độ cao của khoang máy bay.
  • Lặn biển (scuba): sau tràn khí màng phổi tự phát, thường được khuyên không lặn suốt đời, kể cả sau phẫu thuật, vì tái phát dưới nước có thể gây tử vong; ai muốn lặn trở lại cần được bác sĩ y học lặn đánh giá.

Nếu bạn hút thuốc hoặc dùng thuốc lá điện tử, bỏ thuốc là việc hữu ích nhất bạn có thể làm để ngăn ngừa tái phát; bác sĩ gia đình và đường dây Quitline (13 7848) có thể giúp bạn.

Xẹp phổi có tái phát không?

Có thể. Khoảng một phần ba số người bị tràn khí màng phổi tự phát nguyên phát sẽ bị lại ở cùng bên, thường trong một hai năm đầu, và nguy cơ tăng lên sau lần thứ hai. Tái phát cũng thường gặp sau tràn khí tự phát thứ phát, và tiếp tục hút thuốc làm nguy cơ cao hơn nữa. Phẫu thuật kèm gây dính màng phổi giảm khả năng tái phát xuống chỉ vài phần trăm, vì vậy được khuyên khi tràn khí đã tái phát.

Khi nào cần gặp bác sĩ chuyên khoa hô hấp

Mọi người từng bị tràn khí màng phổi đều nên được bác sĩ chuyên khoa hô hấp (bác sĩ chuyên về bệnh phổi) tái khám, tốt nhất trong vòng hai đến bốn tuần, để xác nhận qua X-quang ngực rằng phổi đã nở hoàn toàn, tìm bệnh phổi tiềm ẩn bằng đo chức năng hô hấp và chụp CT khi cần, đồng thời trao đổi về tái phát, phẫu thuật, đi máy bay, lặn, công việc và thể thao. Hãy xin bác sĩ gia đình giấy giới thiệu đến các bác sĩ chuyên khoa hô hấp của Sleep and Lung Care. Bệnh nhân mới được khám trực tiếp tại Epping, Brunswick, Doncaster East, Braybrook hoặc Kilmore để việc thăm khám và xét nghiệm diễn ra trong cùng một lần; đo chức năng hô hấp được Medicare thanh toán toàn bộ (bulk billed) khi có giấy giới thiệu của bác sĩ gia đình, và các buổi tái khám có thể thực hiện qua tư vấn video khi phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

Tràn khí màng phổi nhỏ có thể tự lành không?

Có. Tràn khí lượng ít ở người vốn khỏe mạnh thường tự hấp thu trong một đến hai tuần. Bác sĩ có thể theo dõi bạn bằng X-quang ngực nhiều lần thay vì dẫn lưu khí, miễn là bạn không khó thở nhiều và có thể quay lại bệnh viện nhanh chóng nếu triệu chứng nặng lên.

Xẹp phổi nghiêm trọng đến mức nào?

Từ vấn đề nhẹ đến cấp cứu đe dọa tính mạng đều có thể xảy ra. Tràn khí lượng ít ở người trẻ, khỏe mạnh thường lành hoàn toàn mà không để lại di chứng, nhưng tràn khí lượng nhiều, tràn khí ở người có bệnh phổi hoặc tràn khí áp lực có thể trở nên nguy hiểm rất nhanh. Đau ngực đột ngột kèm khó thở luôn cần chụp X-quang ngực.

Sau khi bị xẹp phổi bao lâu thì được đi máy bay?

Các hướng dẫn khuyên chờ ít nhất bảy ngày sau khi X-quang ngực xác nhận tràn khí đã hết hoàn toàn, vì khí còn sót lại sẽ giãn nở ở độ cao. Nếu bạn từng được đặt ống dẫn lưu hoặc phẫu thuật, hoặc có bệnh phổi tiềm ẩn, hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa hô hấp trước khi đặt vé, nhất là các chuyến bay đường dài.

Xẹp phổi có phải do hút thuốc hoặc thuốc lá điện tử không?

Hút thuốc không phải nguyên nhân của mọi trường hợp tràn khí màng phổi, nhưng là yếu tố nguy cơ lớn nhất mà bạn có thể thay đổi: người hút thuốc có nguy cơ cao gấp nhiều lần người không hút, và tiếp tục hút làm tăng khả năng tái phát. Thuốc lá điện tử cũng đã được ghi nhận có liên quan đến tràn khí màng phổi trong ngày càng nhiều báo cáo ca bệnh, vì vậy rất nên bỏ cả hai.

Tài liệu tham khảo

Người viết

Dr Bassem Dawood là bác sĩ chuyên khoa hô hấp và giấc ngủ (MBChB (Hons), FRACP) và là bác sĩ trưởng của Sleep and Lung Care, với các lĩnh vực quan tâm đặc biệt là phát hiện sớm và theo dõi ung thư phổi, nốt phổi và siêu âm nội phế quản (EBUS). Bác sĩ khám bệnh tại các phòng khám của Sleep and Lung Care ở Melbourne và làm việc tại Khoa Hô hấp của Northern Hospital.

Đây là bản dịch của trang web tiếng Anh. Nếu có bất kỳ khác biệt nào, bản tiếng Anh sẽ được áp dụng.